10 najważniejszych faktów o Cysternie Bazyliki

Cysternę Bazyliki zbudowano za panowania bizantyjskiego cesarza Justyniana I w VI wieku, około 532 roku n.e. W tamtym czasie Konstantynopol był stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego i potrzebował rozbudowanego systemu zaopatrzenia w wodę, aby obsłużyć rosnącą populację oraz budynki cesarskie.

Cysternę zaprojektowano z myślą o magazynowaniu dużych ilości wody i zapewnieniu niezawodnych dostaw do Wielkiego Pałacu oraz okolicznych budowli. Jej przetrwanie mimo trzęsień ziemi, przemian politycznych i wielowiekowego rozwoju miasta świadczy o niezwykłej wiedzy inżynieryjnej bizantyjskich budowniczych.

Choć Cysterna Bazyliki nigdy nie była królewską rezydencją, zyskała przydomek Zatopiony Pałac, czyli po turecku Yerebatan Sarayı, ze względu na ogromne podziemne sale i eleganckie marmurowe kolumny.

Nazwa Cysterna Bazyliki pochodzi od dużej bazyliki publicznej, która niegdyś stała nad zbiornikiem. Termin bazylika pierwotnie odnosił się do rodzaju rzymskiego budynku użyteczności publicznej, a nie wyłącznie do obiektu sakralnego.

Jednym z najbardziej imponujących faktów dotyczących Cysterny Bazyliki jest zbiór 336 marmurowych kolumn, ustawionych w 12 rzędach po 28. Każda kolumna ma około dziewięciu metrów wysokości i podtrzymuje sieć ceglanych łuków oraz sklepionych sufitów.

Wiele kolumn pochodzi z wcześniejszych rzymskich budowli, co wyjaśnia różnice w ich kapitelach, rzeźbieniach i detalach architektonicznych. Niektóre zdobią kunsztowne ornamenty korynckie, inne zaś mają prostsze wzory. Razem tworzą wrażenie rozległego podziemnego kamiennego lasu.

Cysterna Bazyliki nie była jedynie zabytkiem architektury. Stanowiła istotny element infrastruktury wodnej Konstantynopola, mogąc pomieścić około 80 000 metrów sześciennych wody.

Woda docierała do zbiornika rozległą siecią akweduktów i kanałów połączonych ze źródłami poza miastem. System ten pomagał zapewnić dostawy wody w okresach suszy oraz wtedy, gdy zewnętrzne dostawy były zakłócone. Ogromna pojemność cysterny pokazuje, jak starannie bizantyjscy inżynierowie planowali zaspokojenie potrzeb stolicy cesarstwa.

Na północno-zachodnim krańcu Cysterny Bazyliki znajdują się dwie niezwykłe kamienne rzeźby przedstawiające Meduzę, które służą za podstawy kolumn. Jedna głowa jest ustawiona do góry nogami, a druga leży na boku.

W mitologii greckiej Meduza była Gorgoną, której spojrzenie mogło zamieniać ludzi w kamień. Rzeźby prawdopodobnie zostały ponownie wykorzystane z wcześniejszej rzymskiej budowli, ale ich pierwotne położenie pozostaje nieznane. Niektóre legendy sugerują, że nietypowe ustawienie miało neutralizować mityczne moce Meduzy, podczas gdy historycy na ogół uznają, że bardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem były praktyczne wymogi budowlane.

Wśród setek kolumn wyróżnia się jedna szczególnie niezwykła, znana jako Kolumna Płacząca, nazywana też Płaczącą Kolumną. Jej powierzchnię zdobią charakterystyczne rzeźbione wzory przypominające łzy i oczy, dzięki czemu wyraźnie odróżnia się od otaczających ją kolumn.

Według miejscowej legendy łzy symbolizują cierpienie robotników, którzy stracili życie podczas budowy cysterny. Nie ma historycznych dowodów potwierdzających związek rzeźbień z tą opowieścią, jednak kolumna pozostaje jednym z najbardziej intrygujących elementów zbiornika.

W ciągu stuleci po okresie bizantyjskim Cysterna Bazyliki stopniowo traciła kluczowe znaczenie w miejskim systemie zaopatrzenia w wodę. Nie została jednak całkowicie zapomniana przez miejscowych mieszkańców.

W XVI wieku francuski uczony Petrus Gyllius dowiedział się, że mieszkańcy okolicy mogli czerpać wodę przez otwory pod swoimi domami. W relacjach wspominano również o rybach pływających w podziemnym zbiorniku. Jego badania ponownie zwróciły uwagę europejskich uczonych na cysternę i pomogły udokumentować jej niezwykłe rozmiary.

Niezwykła atmosfera Cysterny Bazyliki sprawiła, że stała się ona atrakcyjną scenerią dla międzynarodowego kina. Jej podziemne korytarze, strzeliste kolumny i tajemnicze otoczenie pojawiły się w takich produkcjach jak film o Jamesie Bondzie Pozdrowienia z Rosji (1963).

Cysterna odgrywa również ważną rolę w powieści Dana Browna Inferno i jej ekranizacji z 2016 roku, choć niektóre sceny filmowe odtworzono w innych miejscach, zamiast kręcić je wewnątrz prawdziwego zabytku. Te występy pomogły zapoznać widzów na całym świecie z Cysterną Bazyliki.

Cysterna Bazyliki znajduje się pod historyczną dzielnicą Sultanahmet w Stambule, w niewielkiej odległości od Hagia Sophia. Tradycyjnie odwiedzający schodzą do podziemnej budowli po schodach składających się z 52 kamiennych stopni.

Poniżej poziomu ulicy atmosfera diametralnie się zmienia. Powietrze wydaje się chłodniejsze, odgłosy płynącej i kapiącej wody stają się wyraźniejsze, a rzędy oświetlonych kolumn ciągną się w dal. Obecnie podwyższone kładki umożliwiają zwiedzającym poruszanie się po historycznej komnacie, jednocześnie chroniąc jej oryginalne elementy architektoniczne.

Bazylika Cysternowa przeszła znaczącą renowację w latach 1985–1987, podczas której usunięto nagromadzony muł i gruz oraz zbudowano kładki dla zwiedzających. Dzięki tym ulepszeniom można było podziwiać wcześniej ukryte detale architektoniczne, w tym słynne podstawy kolumn z głowami Meduzy.

Kolejny projekt konserwatorski ukończono w 2022 roku. Obejmował on wzmocnienie konstrukcji, modernizację kładek oraz starannie zaprojektowany system oświetlenia. Cysterna została ponownie otwarta w lipcu 2022 roku, prezentując zabytkową architekturę dzięki połączeniu działań konserwatorskich ze współczesnym projektem muzealnym.