10 sự thật nhất định phải biết về Basilica Cistern

Basilica Cistern được xây dựng dưới triều đại của Hoàng đế Byzantine Justinian I vào thế kỷ thứ 6, khoảng năm 532 sau Công nguyên. Khi đó, Constantinople là thủ đô của Đế quốc Đông La Mã và cần một hệ thống cấp nước quy mô lớn để phục vụ dân số ngày càng tăng cùng các công trình hoàng gia.

Bể chứa nước này được thiết kế để trữ một lượng lớn nước và cung cấp nguồn nước ổn định cho Đại Cung điện cùng các công trình lân cận. Việc công trình vẫn tồn tại qua những trận động đất, biến động chính trị và nhiều thế kỷ phát triển đô thị cho thấy kiến thức kỹ thuật đáng kinh ngạc của những người thợ xây Byzantine.

Mặc dù Basilica Cistern chưa bao giờ là nơi ở của hoàng gia, công trình này được đặt biệt danh là Cung điện chìm, hay Yerebatan Sarayı trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, nhờ những sảnh ngầm rộng lớn và các cột đá cẩm thạch thanh nhã.

Tên gọi Basilica Cistern bắt nguồn từ một vương cung thánh đường công cộng lớn từng nằm phía trên hồ chứa nước. Ban đầu, thuật ngữ vương cung thánh đường dùng để chỉ một kiểu công trình công cộng của La Mã, chứ không chỉ riêng công trình tôn giáo.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất về Basilica Cistern là tập hợp gồm 336 cột đá cẩm thạch, được sắp xếp thành 12 hàng, mỗi hàng 28 cột. Mỗi cột cao khoảng chín mét, nâng đỡ hệ thống vòm gạch và trần vòm.

Nhiều cột được tận dụng lại từ các công trình La Mã cổ hơn, giải thích vì sao phần đầu cột, hoa văn chạm khắc và chi tiết kiến trúc của chúng khác nhau. Một số cột có trang trí Corinthian cầu kỳ, trong khi những cột khác có thiết kế đơn giản hơn. Kết hợp lại, chúng tạo nên khung cảnh như một khu rừng đá rộng lớn dưới lòng đất.

Bể chứa Basilica không chỉ đơn thuần là một công trình kiến trúc. Đây là một phần thiết yếu trong hệ thống hạ tầng nước của Constantinople, có khả năng trữ khoảng 80.000 mét khối nước.

Nước được dẫn đến bể chứa qua một mạng lưới rộng lớn gồm các cầu dẫn nước và kênh đào nối với các nguồn nước bên ngoài thành phố. Hệ thống này giúp cung cấp nước trong những đợt hạn hán và khi nguồn cung từ bên ngoài bị gián đoạn. Sức chứa khổng lồ của bể cho thấy các kỹ sư Byzantine đã lên kế hoạch chu đáo đến mức nào để đáp ứng nhu cầu của kinh đô đế quốc.

Ở đầu phía tây bắc của Bể chứa Basilica, hai tác phẩm điêu khắc bằng đá nổi bật mô tả Medusa được dùng làm đế cột. Một đầu tượng được đặt lộn ngược, trong khi đầu còn lại nằm nghiêng.

Trong thần thoại Hy Lạp, Medusa là một Gorgon có ánh nhìn có thể biến người ta thành đá. Những tác phẩm điêu khắc này có lẽ được tái sử dụng từ một công trình La Mã trước đó, nhưng vị trí ban đầu của chúng vẫn chưa được xác định. Một số truyền thuyết cho rằng cách đặt khác thường này nhằm vô hiệu hóa sức mạnh thần thoại của Medusa, trong khi các nhà sử học nhìn chung cho rằng yêu cầu thực tế trong xây dựng là lời giải thích hợp lý hơn.

Trong số hàng trăm cây cột có một cây đặc biệt khác thường, được gọi là Cột Khóc, hay Cột Than Khóc. Bề mặt cột có những hoa văn chạm khắc đặc trưng giống như nước mắt và đôi mắt, khiến nó nổi bật rõ rệt so với các cây cột xung quanh.

Theo truyền thuyết địa phương, những giọt nước mắt tượng trưng cho nỗi đau khổ của những người lao động đã mất mạng trong quá trình xây dựng bể chứa. Dù không có bằng chứng lịch sử xác thực nào liên hệ những hình chạm khắc này với câu chuyện, cây cột vẫn là một trong những chi tiết hấp dẫn nhất bên trong bể chứa.

Trong những thế kỷ sau thời kỳ Byzantine, Basilica Cistern dần mất đi vai trò trung tâm trong hệ thống cấp nước của thành phố. Tuy nhiên, nơi này không hoàn toàn bị người dân địa phương lãng quên.

Vào thế kỷ 16, học giả người Pháp Petrus Gyllius được biết rằng những người sống gần đó có thể lấy nước qua các lỗ mở bên dưới nhà mình. Các ghi chép cũng mô tả cá bơi trong bể chứa ngầm. Cuộc khảo sát của ông đã thu hút trở lại sự chú ý của các học giả châu Âu đối với bể chứa và góp phần ghi chép quy mô phi thường của nơi này.

Bầu không khí khác thường của Basilica Cistern đã biến nơi đây thành bối cảnh hấp dẫn cho điện ảnh quốc tế. Những hành lang dưới lòng đất, hàng cột cao vút và khung cảnh huyền bí của nơi này từng xuất hiện trong các tác phẩm, bao gồm bộ phim James Bond From Russia with Love (1963).

Bể chứa nước này cũng đóng vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Inferno của Dan Brown và phiên bản chuyển thể điện ảnh năm 2016, dù một số cảnh trong phim được tái dựng thay vì quay bên trong di tích thực tế. Những lần xuất hiện này đã giúp giới thiệu Basilica Cistern đến khán giả trên khắp thế giới.

Basilica Cistern nằm bên dưới khu Sultanahmet cổ kính của Istanbul, cách Hagia Sophia một quãng ngắn. Theo lối vào truyền thống, du khách đi xuống cầu thang gồm 52 bậc đá để vào công trình dưới lòng đất này.

Khi xuống dưới mặt phố, bầu không khí thay đổi rõ rệt. Không khí trở nên mát hơn, tiếng nước chảy và nhỏ giọt nghe rõ hơn, còn những hàng cột được chiếu sáng trải dài đến tận xa. Ngày nay, các lối đi trên cao giúp du khách tham quan gian phòng lịch sử mà vẫn bảo vệ những đặc điểm kiến trúc nguyên bản của nơi này.

Basilica Cistern đã trải qua đợt trùng tu đáng kể từ năm 1985 đến 1987, khi bùn đất và mảnh vụn tích tụ được dọn sạch, đồng thời lối đi dành cho khách tham quan được xây dựng. Những cải thiện này giúp du khách chiêm ngưỡng các chi tiết kiến trúc trước đây bị che khuất, bao gồm cả những bệ tượng đầu Medusa nổi tiếng.

Một dự án bảo tồn khác được hoàn thành vào năm 2022, với các hạng mục gia cố kết cấu, nâng cấp lối đi và lắp đặt hệ thống chiếu sáng được thiết kế tỉ mỉ. Công trình mở cửa trở lại vào tháng 7 năm 2022, giới thiệu kiến trúc lịch sử thông qua sự kết hợp giữa công tác bảo tồn và thiết kế bảo tàng đương đại.