Cá trong Basilica Cistern: Tại sao lại có cá dưới lòng đất?

Sâu bên dưới những con phố của Istanbul, Basilica Cistern ẩn chứa một câu chuyện khác thường. Ngoài 336 cột đá cổ, những đầu tượng Medusa bí ẩn và cảnh phản chiếu đầy huyền ảo, hồ chứa ngầm này còn có mối liên hệ bất ngờ với cá. Suốt nhiều thế kỷ, cá đã là một phần trong lịch sử của Basilica Cistern. Các ghi chép lịch sử kể rằng người dân từng bắt cá bên dưới nhà mình, trong khi một số du khách ngày nay cho biết đã thấy cá bơi giữa các cột đá. Nhưng vì sao có cá trong Basilica Cistern, chúng đến đó bằng cách nào và ngày nay du khách còn có thể nhìn thấy chúng không? Những câu trả lời hé lộ một khía cạnh ít được biết đến của một trong những di tích Byzantine hấp dẫn nhất Istanbul.

Ngày nay có cá trong Basilica Cistern không?

Trong lịch sử, cá từng sống trong Basilica Cistern, và một số du khách vẫn tiếp tục cho biết đã nhìn thấy chúng trong những năm gần đây. Tuy nhiên, số lượng cá hiện có chính xác chưa được xác minh độc lập, và không thể đảm bảo sẽ nhìn thấy chúng. Basilica Cistern ban đầu được xây dựng làm hồ chứa nước, chứ không phải thủy cung. Khoang ngầm này từng lưu trữ lượng nước khổng lồ để phục vụ khu vực hoàng gia của Constantinople.

Ngày nay, bể chứa có mực nước thấp hơn nhiều, bên dưới các lối đi trên cao dành cho du khách. Hình ảnh phản chiếu của những hàng cột và ánh sáng biến đổi vẫn là những đặc điểm dễ nhận biết nhất nơi đây. Du khách quan sát kỹ mặt nước có thể phát hiện cá, dù khả năng nhìn thấy còn tùy thuộc vào ánh sáng, tình trạng nước và vị trí của chúng. Cá là một chi tiết thú vị trong lịch sử của Basilica Cistern, nhưng kiến trúc Byzantine đặc sắc vẫn là lý do chính để ghé thăm nơi này.

Vì sao có cá trong Basilica Cistern?

Sự hiện diện của cá trong Basilica Cistern gắn liền với lịch sử lâu đời của nơi đây với tư cách là một bể chứa nước ngầm. Được xây dựng dưới triều đại của Hoàng đế Byzantine Justinian I vào thế kỷ thứ sáu, bể chứa này thu gom và lưu trữ nước được dẫn đến qua hệ thống cấp nước rộng lớn của Constantinople. Theo thời gian, cá trở thành một phần của môi trường dưới lòng đất. Sự hiện diện của chúng được ghi lại trong các mô tả lịch sử, nhưng không rõ chính xác chúng xuất hiện lần đầu khi nào và được đưa đến đây bằng cách nào.

Cá có đi vào qua hệ thống dẫn nước cổ đại không?

Một khả năng là cá đã đi vào qua các kết nối với mạng lưới dẫn nước lịch sử hoặc được thả vào sau khi hồ chứa được xây dựng. Basilica Cistern nhận nước từ hệ thống lớn hơn gồm các cống dẫn nước, kênh đào và hồ chứa phục vụ Constantinople. Những kết nối này có thể giải thích cách sinh vật thủy sinh đến được hồ chứa ngầm.

Tuy nhiên, không có bằng chứng lịch sử xác thực nào xác định chính xác tuyến đường mà những con cá đầu tiên đã đi vào. Để tìm hiểu cách nước được dẫn đến công trình ngầm này, hãy khám phá hệ thống cấp nước Byzantine Constantinople.

Cá có được dùng để kiểm tra chất lượng nước không?

Một cách giải thích phổ biến cho rằng cá được nuôi trong các hồ chứa nước lịch sử như những chỉ thị tự nhiên về chất lượng nước. Theo giả thuyết này, việc quan sát xem cá có sống sót hay không có thể đưa ra cảnh báo sơ bộ về các vấn đề của nguồn nước.

Mặc dù ý tưởng này thường xuyên được nhắc lại trong các cuộc thảo luận về hệ thống dẫn nước cổ đại, nhưng không có bằng chứng lịch sử đáng tin cậy nào chứng minh rằng cá trong Basilica Cistern ban đầu được thả vào đặc biệt để kiểm tra chất lượng nước. Vì vậy, đây nên được xem là một lời giải thích chưa được xác nhận, thay vì một sự thật lịch sử đã được chứng minh.

Lịch sử loài cá trong Basilica Cistern

Một trong những ghi chép đáng chú ý nhất về cá bên trong Basilica Cistern có từ thế kỷ thứ mười sáu.

Petrus Gyllius và những con cá bên dưới Istanbul

Vào những năm 1540, học giả người Pháp Petrus Gyllius, còn được biết đến với tên Pierre Gilles, đã đến Constantinople để nghiên cứu các di tích cổ của thành phố.  Trong quá trình nghiên cứu, ông biết được rằng cư dân sống phía trên một công trình ngầm khổng lồ có thể lấy nước qua những lỗ mở bên dưới nhà mình. Một số cư dân thậm chí còn bắt cá từ nguồn nước bên dưới.

Theo những ghi chép này, Gyllius đã khám phá hồ chứa ngầm bằng thuyền, len lỏi giữa những hàng cột cổ. Mô tả của ông về Basilica Cistern có nhắc đến cá sống trong hồ và người dân địa phương bắt cá bằng đuốc. Ghi chép này rất quan trọng vì xác nhận rằng cá đã hiện diện trong hồ chứa nhiều thế kỷ trước khi nơi đây trở thành điểm du lịch hiện đại.

Cá dưới thời Ottoman

Sau cuộc chinh phục Constantinople của Ottoman năm 1453, Basilica Cistern vẫn tồn tại bên dưới thành phố đang phát triển. Dù các hệ thống cấp nước mới dần làm giảm tầm quan trọng của hồ, hồ chứa ngầm này không hoàn toàn bị cư dân địa phương lãng quên. Người dân sống phía trên hồ vẫn có thể lấy nước qua các giếng và lỗ mở. Những ghi chép lịch sử về hoạt động đánh bắt cá cho thấy hồ chứa đã nuôi dưỡng sinh vật thủy sinh trong ít nhất một phần của giai đoạn này. Vì vậy, cá là một phần trong lịch sử đời thường của hồ, kết nối một công trình Byzantine đồ sộ với cuộc sống của những cư dân Istanbul bình dị.

Loài cá nào sống trong Basilica Cistern?

Cá được nhìn thấy trong Basilica Cistern thường được mô tả là cá nước ngọt, đặc biệt là cá chép. Cá chép gắn liền với ao, hồ và môi trường nước ngọt có dòng chảy chậm, điều này giúp giải thích vì sao chúng thường được nhắc đến trong các mô tả về những hồ chứa nước lịch sử.

Tuy nhiên, các loài chính xác hiện đang có mặt trong Basilica Cistern vẫn chưa được xác định thông qua một cuộc khảo sát sinh học cập nhật, được công bố rộng rãi. Vì lý do này, du khách không nên cho rằng mọi con cá nhìn thấy trong nước đều thuộc về một loài cụ thể.

Điều thú vị nhất về những con cá này không hẳn là loài của chúng, mà là việc sự sống dưới nước đã gắn liền với công trình ngầm này suốt hàng trăm năm.

Điều gì đã xảy ra với cá trong quá trình trùng tu Basilica Cistern?

Basilica Cistern đã trải qua một đợt trùng tu lớn, hoàn thành vào năm 2022. Dự án tập trung bảo vệ công trình cổ đồng thời cải thiện trải nghiệm của khách tham quan. Các hạng mục bao gồm gia cố công trình, bảo tồn các bề mặt lịch sử, thay thế những lối đi bê tông cũ và lắp đặt hệ thống chiếu sáng mới. Những thay đổi này cũng làm thay đổi diện mạo của mặt nước bên dưới các cột.

Việc trùng tu có loại bỏ cá không?

Có nhiều thông tin khác nhau về những gì đã xảy ra với cá trong quá trình trùng tu. Một số nguồn cho rằng cá đã được tạm thời di dời, trong khi các mô tả khác và những báo cáo sau này của khách tham quan cho thấy cá vẫn tiếp tục xuất hiện trong bể chứa nước đã được trùng tu.

Hiện không có sẵn hồ sơ đầy đủ, được xác minh công khai về số lượng cá trước và sau khi trùng tu. Vì vậy, sẽ không chính xác nếu khẳng định rằng tất cả cá đã bị loại bỏ vĩnh viễn hoặc quần thể cá trong lịch sử vẫn không thay đổi. Điều chắc chắn là việc trùng tu đã làm thay đổi môi trường tham quan, đặc biệt là lối đi, hệ thống chiếu sáng và diện mạo mặt nước.

Du khách có thể nhìn thấy cá ở Basilica Cistern không?

Du khách có thể nhìn thấy cá bên dưới các lối đi, nhưng đây chỉ là khả năng chứ không phải trải nghiệm được đảm bảo. Nếu hy vọng nhìn thấy chúng, hãy quan sát kỹ mặt nước giữa các cột khi khám phá khu vực ngầm.

Mẹo quan sát cá

• Quan sát mặt nước trong những giai đoạn ánh sáng thay đổi sáng hơn.
• Nhìn ra xa những vùng phản chiếu mạnh nhất, nơi chuyển động có thể dễ nhận thấy hơn.
• Hãy dành thời gian dọc theo các lối đi được chỉ định.
• Tránh dùng đèn flash sáng khi chụp ảnh mặt nước.
• Không bao giờ ném thức ăn hoặc đồ vật xuống hồ chứa.

Hãy nhớ rằng Basilica Cistern là một di tích lịch sử được bảo vệ, không phải điểm tham quan cho cá ăn.

Ngay cả khi không nhìn thấy con cá nào trong chuyến tham quan, những hình ảnh phản chiếu, kiến trúc và công trình bằng đá cổ xưa vẫn khiến trải nghiệm dưới lòng đất trở nên đáng nhớ.

Vì sao Basilica Cistern vẫn còn đầy nước?

Nước bên trong Basilica Cistern là lời nhắc nhở quan trọng về mục đích ban đầu của nơi này. Khác với một cung điện dưới lòng đất hay một đại sảnh nghi lễ, công trình được thiết kế để trữ nước cho Constantinople. Những bức tường dày chống thấm nước, trần hình vòm và các cột được bố trí cẩn thận giúp công trình chứa được một lượng nước lớn, đồng thời nâng đỡ các tòa nhà và đường phố bên trên. Ngày nay, lượng nước còn lại góp phần tạo nên những hình ảnh phản chiếu đặc trưng mà du khách thường liên tưởng đến Basilica Cistern.

Những cây cột được chiếu sáng dường như kéo dài xuống dưới mặt nước, tạo nên một cảnh quan dưới lòng đất gần như vô tận. Hiệu ứng thị giác này giúp du khách hiểu vì sao di tích này có tên tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Yerebatan Sarayı, nghĩa là Cung điện Chìm. Tìm hiểu thêm về công trình dưới lòng đất này trong hướng dẫn kiến trúc Basilica Cistern.

Khám phá Basilica Cistern không chỉ qua những chú cá

Mặc dù những chú cá dưới lòng đất có lịch sử khác thường, Basilica Cistern còn có nhiều điều thú vị khác để khám phá. Di tích này có 336 cột được xếp thành 12 hàng, trong đó nhiều phiến đá được tái sử dụng từ các công trình La Mã cổ trước đây. Hai tác phẩm điêu khắc đầu Medusa nổi tiếng đỡ các cột gần cuối phòng. Vị trí nằm nghiêng và lộn ngược khác thường của chúng vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của bể chứa nước. Khám phá những truyền thuyết và lời giải thích khả dĩ trong câu chuyện về những chiếc đầu Medusa. Du khách cũng có thể khám phá Cột Khóc được trang trí công phu và chiêm ngưỡng sự kết hợp giữa kiến trúc cổ đại với hệ thống chiếu sáng hiện đại. Để khám phá di tích và tìm hiểu thêm về lịch sử nơi đây, du khách có thể đặt vé vào Basilica Cistern kèm thuyết minh âm thanh hoặc chọn tour có hướng dẫn viên. Đặt vé trước có thể giúp tránh phải xếp hàng mua vé, tuy nhiên tất cả du khách vẫn phải qua các bước kiểm tra an ninh bắt buộc.